Navršava se tačno 35 godina od trenutka kada je Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine donijela jedan od najvažnijih akata u svojoj modernoj historiji.
U burnoj noći s 14. na 15. oktobar 1991. godine, usvojen je Akt o reafirmaciji suverenosti Republike Bosne i Hercegovine, dokument koji je formalno pokrenuo proces izlaska zemlje iz jugoslavenske federacije, ali i ogolio nepremostive unutrašnje nacionalne podjele.
Donesen u predvečerje potpunog raspada SFRJ i u jeku krvavog rata u susjednoj Hrvatskoj, ovaj dokument je bio direktan odgovor na pokušaje Beograda da nametne krnju federaciju.
Institucionalni rez i blokada JNA
Usvajanjem Akta, koji je bio rezultat političkog saveza Stranke demokratske akcije (SDA) i Hrvatske demokratske zajednice (HDZ), parlament je donio dvije radikalne odluke:
- Povlačenje iz saveznih organa: BiH je suspendovala učešće svojih predstavnika u radu jugoslavenskih institucija sve dok se ne postigne sveobuhvatan dogovor svih šest republika.
- Vojni veto: Paralelno s parlamentarnom odlukom, Predsjedništvo i Vlada BiH donijeli su istorijsku odluku o obustavi slanja bh. regruta i rezervista u Jugoslovensku narodnu armiju (JNA), koja se tada već otvoreno stavila u službu velikosrpske politike.
U pokušaju da spriječi korištenje bh. teritorije za agresiju na Hrvatsku, MUP BiH je mobilisao rezervne odrede i uputio ih prema Bosanskoj Gradiški i Bosanskoj Kostajnici. Taj pokušaj uspostave kontrole na granici su, međutim, oružano blokirale srpske paravojne formacije, što je bio jasan signal da Sarajevo gubi kontrolu nad dijelovima vlastite teritorije.
Rađanje paralelnih svjetova: SAO i Hrvatske zajednice
Dok su legalne institucije u Sarajevu pokušavale očuvati integritet republike, Srpska demokratska stranka (SDS), pod vodstvom Radovana Karadžića, već je uveliko provodila plan “B” – teritorijalnu i institucionalnu secesiju unutar same BiH.
Između septembra i novembra 1991. godine, SDS osniva takozvane Srpske autonomne oblasti (SAO), potpuno se izmještajući iz pravnog sistema BiH. Ključni koraci te politike odigrali su se upravo u danima usvajanja Akta:
- 15. oktobar 1991: Istog dana kada je Skupština usvojila Akt o suverenosti, stranački savjet SDS-a donosi odluku o osnivanju zasebne skupštine srpskog naroda (konstituisana 24. oktobra).
- 9. i 10. novembar 1991: SDS organizuje jednostrani plebiscit o ostanku u Jugoslaviji, koji su zvanične vlasti u Sarajevu odmah proglasile neustavnim i nelegalnim.
Međutim, politička mapa BiH dodatno se usložnjava i unutar samog bloka koji je podržao Akt o suverenosti. Dio hrvatskog političkog vrha kreće u vlastito teritorijalno organizovanje. Tako se 12. novembra proglašava Hrvatska zajednica Posavina, a 18. novembra 1991. u Grudama se osniva Hrvatska zajednica Herceg-Bosna. Iako zvanično formirane radi odbrane od predstojeće agresije, ove strukture su stvorile dodatni, paralelni centar moći u zemlji.
Historijska uloga: Temelj za referendum
Uprkos unutrašnjoj teritorijalnoj dezintegraciji koja je uslijedila, Akt o reafirmaciji suverenosti odigrao je ključnu međunarodnu pravnu ulogu. Njime je jasno demonstrirano Badinterovoj komisiji Evropske zajednice da BiH ne želi ostati u krnjoj Jugoslaviji i da ima kapacitet za donošenje suverenih odluka.
Ovaj dokument bio je direktna uvertira za građanski Referendum o nezavisnosti održan 29. februara i 1. marta 1992. godine, nakon kojeg je Bosna i Hercegovina 6. aprila 1992. dobila međunarodno priznanje i ubrzo postala članica Ujedinjenih nacija. 15. oktobar ostaje zabilježen kao dan kada je Bosna i Hercegovina povukla crvenu liniju i preuzela sudbinu u vlastite ruke, makar je ta odluka u tom trenutku značila i definitivan politički raskol u zemlji.
Bosanski.info
